Minn allra besti hagfræðiprófessor Stephen Marglin kemur þráfaldlega upp í hugann þessa dagana. Það er m.a. hægt að sjá hann hér og lesa um hann hér. Frábær maður og einstakur kennari, vitur og hlýr.

Spurður hvort og hvernig hann sæi fram á að kapítalisminn færi að molna, nýfrjálshyggjufaraldurinn að gefa eftir, sagði hann á þessa leið fyrir mörgum árum síðan: Fáir hefðu séð fyrir fall kommúnismans, í það minnsta hefði fæstum ef nokkrum dottið í hug hið fullkomna hrun sem varð. Hið sama ætti við um heimskapítalismann. Allir tryðu því að hann hefði "sigrað" og enginn vissi hvenær hann færi að gefa eftir en merki veikleikanna væri að sjá allt í kring... 

Það er einkennilegt þetta með bókstafstrúna. Sama dag og neyðarlögin voru sett á Alþingi þegar bankarnir voru að hrynja þá var öðru þingmáli markaðsaflanna dreift sem gengur út að finna hvar ríki og sveitarfélög búa yfir verkefnum sem heppilegra væri að einkavæða.
Í greinargerð þingmálsins eru rakin fjölmörg dæmi um rekstur sem færa má út á markað auk þess sem bent er á mikilvæga sigra frá liðnum árum: „Fjölmörg fyrirtæki á vegum ríkisins hafa verið einkavædd og má þar m.a. nefna bankastarfsemi ....".

Fyrir utan þetta litla þingmál bókstafstrúarinnar, þar sem írónían er helsti ferðafélaginn, þá er það náttúrulega grátlegt að Íslandi skuli nýbúið að samþykkja mýmörg önnur lög í anda einkavæðingar.

Þar kemur einna fyrst í hugann sjúkratryggingarfrumvarpið frá því í haust. Það er byggt á 17 ára gamalli löggjöf Margrétar Thatcher (jafn gamalt og valdatíð Sjálfstæðisflokksins), en skopteiknarar heimsins myndast einmitt við að henda hugmyndafræði Thatcher á ruslahauga sögunnar í myndum og máli.

En ekki "við Íslendingar" - þ.e. ekki þeir sem ráða.

Þótt reynslan í Bretlandi sýni að þetta hafi verið mikið óheillaspor þá erum við staðráðin í að læra ekki af reynslunni. Trúnni skal fylgt, enda alltaf í tísku að nota bara orð eins og "hagræðing" og "hagkvæmni" (að ekki sé minnst á frelsi og allt hitt) fyrir grundvallarbreytingar samfélags. 

Svipaða sögu má segja um orkuauðlindirnar þar sem fallið er í ýmsar gryfjur leyndrar einkavæðingar, sams konar og að ofan, þegar almannafé borgar gróða einkaaðila.

Þetta er vissulega skondið þegar okkar nútími þykist vera tími vísinda en ekki trúarbragða. Trikkið er þetta: Trúin er sögð vera vísindi, og þá mega allir trúa. Lögmál markaðarins er sagt vera náttúrulögmál, og þá er ekkert annað að gera en að breiða út fagnaðarerindið og leiðrétta þau sem farið hafa villu vegar.

Það er bara verst að veruleikinn stangast á við trúarbrögðin og þá stendur fólk frammi fyrir vali: Að velja veruleikann og reynslu hans fram yfir trúna, og læra af reynslunni, eða halda áfram að trúa á bókstafinn burtséð frá veruleikanum.

Margir, já eiginlega ótrúlega margir, velja síðari kostinn.

Plís Pretty Please with Sugar on Top eins og Harvey Keitel sagði einu sinni í bíóymynd: Byltingu strax.

Örstutt ávörp verða flutt  en ræðumenn eru Einar Már Guðmundsson, rithöfundur, Björg Eva Erlendsdóttir, blaðamaður, Lilja Mósesdóttir, hagfræðingur og Vilhjálmur Bjarnason, hagfræðingur.  Eftir ávörpin gefst fólki úr sal tækifæri og rúmur tími til að tjá skoðanir sínar og spyrja spurninga.

Eftrifarandi er fundarboðið:

"Mánudaginn 27. október verða þrjár vikur liðnar frá sjónvarpsávarpi Geirs H. Haarde forsætisráðherra þar sem upptakturinn að óvissuástandi síðustu vikna var sleginn. Þessar vikur hefur óvissan um framtíð Íslands stigmagnast og enginn virðist vita í hvað stefnir. Yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar, ráðherra og stjórnar Seðlabankans hafa stangast á, misvísandi skilaboð berast í gegnum fjölmiðla og allar tölur um framtíðarskuldsetningar eru á reiki. Margir Íslendingar óttast framtíðina og atvinnuleysi og eignamissir vofir yfir stórum hópi Íslendinga.

Fólkið vill bein svör frá þeim sem völdin hafa, einkum við spurningunni: „Hvernig gat þetta gerst?" Allan þennan tíma hefur þjóðin verið ávörpuð í gegnum fjölmiðla og enginn ráðamanna þjóðarinnar hefur séð sóma sinn í því að efna til umræðna með almenningi. Með bréfi þessu er skorað á ráðherra, alþingismenn, Seðlabankastjóra, stjórn Seðlabanka og fyrrverandi bankastjóra einkabankanna að mæta á opinn borgarafund sem haldinn verður í Iðnó, mánudaginn 27. október kl. 20:00. Mætið til umræðna við hinn almenna þegn þessa lands!

Virðingarfyllst, f.h. undirbúningshóps,

Gunnar Sigurðsson, leikstjóri - gus@mmedia.is - 897 7694

Davíð A. Stefánsson, bókmenntafræðingur - david@ljod.is - 864 7200"

Íslensk stjórnvöld gerðu einmitt allt sitt til að róa Darling sem og alla aðra og láta alla halda að allt væri í fína lagi, þvert á ítrekuð varnaðarorð. 

Afneitunin og ábyrgðarleysið var algjört. Eða í réttara orði sagt: Blekkingin var algjör.

Eiga íslensk stjórnvöld virkilega að sitja áfram eins og ekkert sé? Nákvæmlega hvað þarf meira til svo fólk og flokkar og öflin margvíslegu "axli ábyrgð" á Íslandi?

Eða fáum við bara enn eina lotuna af ímyndarherferðum, drottningarviðtölum og innistæðulausum blaðamannafundum, í skjóli hvers hagsmunaöflin herða enn tökin á samfélaginu?

Hverjir eru sökudólgarnir? Við kjósendur, kannski? Áður en fjármálakerfið hrundi var grundvallarstoð lýðræðisins búin að veikjast inn að kviku, hægt og hljótt og örugglega. Flestum virtist standa á sama. Hrun lýðræðisins fæddi á endanum hrun fjármálakerfisins. Tökum bara eitt dæmi, Alþingi Íslendinga. Alþingi, sem á að heita vagga lýðræðisins, er í eðli sínu, starfsháttum og vinnulagi ólýðræðisleg stofnun.Vagga lýðræðisins hefur um nokkra hríð verið lítið meira en stimpilstofnun ráðherravaldsins. Álitum og sjónarmiðum minnihluta, sem oft hafa ýmislegt vandað til málanna að leggja, er hent út á hafsauga. Landslög á Íslandi fæðast á skrifborði einhvers embættismannsins í umboði ráðherra og rúlla svo í gegn. Þannig verða til meingölluð lög í landinu. Þau sem mótmæla eru einatt lituð sem þreytandi kjaftaskar. Þá verður til klisja um fólk sem er „á móti öllu“. Henni er stungið í samband hvenær sem færi gefst og hagsmunaöflum þóknast. Og hvað með aðrar stoðir lýðræðisins? Aðhalds- og eftirlitsstofnanir brugðust alfarið og nú sitjum við uppi með þrjár ríkisstjórnir í landinu, eina í hvíta húsinu, eina í svörtu loftum og eina á Suðurlandsbraut. Von er svo á alþjóðlegri yfirstjórn heimskapítalismans, IMF, fyrir ofan þessar þrjár.

Annað liggur líka fyrir: Klappstýrurnar voru margar og íslenska þjóðin hélt áfram að kjósa sama tóbakið þrátt fyrir allt. Það er ekki nóg að kjósa flokka rétt eins og að halda með KR eða Val, og það er heldur ekki nóg að bergmála málpípur valdsins. Lýðræði byggir á því að hver og einn sé ábyrgur þátttakandi og rýni í staðreyndir.

Niðurlæging íslenska lýðræðisins er innsiglað og við þurfum á einn eða annan hátt öll að bera á því ábyrgð af því að við sitjum öll í súpunni og þurfum að vinna okkur upp úr því. Hvað er þá að gera? Það er ekkert annað að gera en að byggja upp á nýtt og byggja öðruvísi og vera bjartsýn þrátt fyrir allt. Ég legg til að við byrjum á því í sameiningu að endurreisa íslenskt lýðræði. En til þess þurfum við líka öll að vera þegnar sem neita að láta blekkjast af innistæðulausum yfirlýsingum, þegnar sem þora að endurskoða hug sinn, ögra valdi og stokka upp á nýtt. Erum við tilbúin í þann slag?

Úr ávarpi Ögmundar Jónassonar á ársfundi ASÍ.

Ein aðalkenning Klein er sú að þegar samfélag hrynur vegna styrjalda, náttúruhamfara eða – mikið rétt – efnahagshruns þá skapist slík ringulreið, taugaveiklun og andleg lömun að alls kyns pólitík sem almenningur vill ekki er keyrð í gegn.

Þessi bók hefur endurtekið komið upp í huga mér síðustu daga. Að íslensku samfélagi stafar hætta, ekki bara vegna þess að æra landsins bíður hnekki og heimilunum blæðir, heldur vegna þess að nú getur svo margt gerst á bakvið tjöldin í skugga hrunsins. Treystum við ráðamönnum við þessar aðstæður?

„Nú verðum við að treysta hvert öðru“ segja valdhafar ábyrgir á svip „þjóðin er öll á sama báti.“ Voru allir á sama báti í „góðærinu“ eða er það bara í hruninu sem báturinn leki verður einn og hinn sami?

Það er rétt að ekkert samfélag lifir án trausts. En það verður þá að vera traust sem til er unnið. Ég ber lítið traust til þeirra stjórnvalda sem nú sitja og það breytist ekki þótt mér sé sagt að treysta.

Ice-Save reikningarnir í London fóru á sitt hæsta flug í tíð þessarar ríkisstjórnar, þessa viðskiptaráðherra, þessa fjármálaráðherra, þessa Fjármálaeftirlits, þessa Seðlabanka. Á bara að hlusta á ylmjúka röddina á blaðamannafundi, loka augunum og treysta? Er það þannig sem lýðræðið eflist?

Þar sem skýrslum var áður skotið undir stól sést fjármálaráðherra nú ferðast sem eldibrandur um heiminn og munda pennann. Án umboðs Alþingis virðist hann þess umkominn að skrifa upp á mörg hundruð milljarða skuldbindingar sem hneppt gætu næstu kynslóðir Íslendinga í botnlausa skuldafjötra. Þetta er sama ríkisstjórn og ætlaði aldrei að geta dregið fram pennann fyrir íslenskar ljósmæður. Voru það þær sem knésettu Ísland?

Fólk fær ærin högg nú þegar án þess að úttaugaðir ráðamenn gefi Árna Matt óútfylltan víxil til að skrifa upp á Versalasamninga í útlöndum. Í þágu hverra skrifar hann undir þegar Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn lítur yfir öxl – í þágu alþjóðaauðvaldsins eða almennings?

Hljómfagrar, yfirvegaðar, innihaldslitlar, innistæðulausar yfirlýsingar á blaðamannafundum, í fjölmiðlum, á Alþingi, á starfsmannafundum, breyta engu um þá elda sem loga í óstarfhæfri stjórn. En þótt þú sért smá og uppburðarlítil, Ríkisstjórn Íslands, gerðu þó í guðanna bænum eitt og það strax: Taktu pennann af Árna Matt.

Eða hvað finnst ykkur: Hið nýja, lýðræðislega Ísland sem skal rísa og skal dafna, þarf það sama gamla tóbakið eða þarf það kannski nýja hugsun og nýja penna?

Þórunn skrifar grein í Morgunblaðið í morgun þar sem hún segir m.a.:

"Það er því með hreinum ólíkindum að málsmetandi einstaklingar skuli nú stíga fram á sjónarsviðið og leggja það til - að því er virðist í fullri alvöru - að við afnemum í skyndi leikreglurnar sem gilda þegar kemur að afdrifaríkum ákvörðunum um auðlindir þjóðarinnar. Nú á í flumbrugangi að kasta fyrir róða rammaáætlunarferlinu, virkja meira og virkja hraðar án nokkurrar fyrirhyggju til framtíðar..."

Ég tek ofan fyrir umhverfisráðherra að ganga fram af reisn í þessu máli. Það væri þá hin fullkomna niðurlæging Íslands ef við ætluðum í ofanálag við allt annað að ráðast nú að umhverfinu með enn svívirðilegri hætti en við höfum þó þegar gert.

Haltu áfram á þessari braut Þórunn!

Vonandi sjá aðrir flokksfélagar Þórunnar, samráðherrar og þingmenn Samfylkingar, nú einnig sóma sinn í að styðja nú eindregið umhverfisráðherra í þessum efnum í stað þess leynt og ljóst að tala og vinna gegn ákvörðunum hennar og þá um leið Fagra Íslandi. Það hefur verið nöturlegt að horfa upp á slíkt.

Lokaorðin í þessum bloggpistli á Steinunn Rögnvaldsdóttir, nýkjörinn formaður Ungra Vinstri Grænna, en Kolbrún Halldórsdóttir vitnaði einmitt í hana líka í góðri grein sinni um náttúruvernd í Mogganum í gær:

"Þeir eru búnir að ræna nóg. Ekki ræna okkur landinu líka."

"Uppfærð" útgáfa skýrslunnar var að sögn kynnt á fundi í Reykjavík 11. júlí síðastliðinn þar sem í hópi áheyrenda voru "hagfræðingar úr Seðlabankanum, fjármálaráðuneytinu, einkageiranum og háskólasamfélaginu."

Á virkilega ekki að fylgja þessu betur eftir? Ég sá engan ráðamann spurðan um þetta af alvöru.

Fréttin er horfin af öllum fréttasíðum netsins núna. Þetta er víst ekki stórfrétt. Ekki það, það voru auðvitað svo margir búnir að vara við þessu. En ekki allir hafa sagt að staðreyndum hafi beinlínis verið stungið undir stól. Þetta var einmitt á þeim tíma þegar VG krafðist þess að Alþingi kæmi fyrr saman vegna alvarlegs ástands í efnahagsmálum. Það þótti engin ástæða til þess, né heldur nokkurra aðgerða.

Og vel að merkja, Ice-Save-lánin fóru á flug í tíð núverandi ríkisstjórnar, núverandi bankamálastjóra, núverandi fjármálaráðherra, núverandi forsætisráðherra.

Hvar er íslenska rannsóknarblaðamennskan?

Er það kannski "of viðkvæmt" fyrir markaðinn að veita stjórnvöldum aðhald? Er búið að ákveða fyrirfram hverjir eigi að axla ábyrgð, á hverja eigi að koma sök, hvaða hagsmunir eigi að "endurreisa" samfélagið?

Það er ekki skrítið að okkur sé öllum sagt að vera bara þæg, ekki finna sökudólga heldur bara faðma hvert annað.

Sjaldan ef nokkru sinni í mannkynssögunni hefur græðgin verið hafin til jafn mikils vegs og virðingar og á undanförnum árum. Græðgin hefur verið lofsungin, sögð aflvaki framfara, því gráðugri sem manneskjan verði þeim mun meiri sköpunarkraftur, meiri afköst, meira framlag. Utan um þetta hefur verið smíðuð pólitík sem hefur farið eins og eldur í sinu enda græðgin bráðsmitandi. Sú pólitík hefur rænt fjölda fólks aleigunni og fjölda þjóða innviðunum, við erum langt í frá fyrstu fórnarlömbin.

Fátæk þjóð varðveitti menninguna og byggði upp velferð, komst yfir hörmuleg áföll. Ef okkur lánast að taka frekar skellinn á okkur hér og nú, vera snauð um hríð og nægjusöm en einbeitt í að skýla komandi kynslóðum sem mest, þá höfum við í það minnsta reynt að vera ærlegar manneskjur. Þá mun æra Íslands einnig rísa á ný.

Þá skiptir mestu máli að fólk hugsi skýrt, sé vel að sér, kunni að bregðast við, hratt og vel, skilji á milli aðalatriða og aukaatriða – og umfram allt, þori að taka ákvarðanir og framfylgja þeim af festu. Og þá skiptir sannarlega máli að fólk hafi til að bera visku til að skynja hætturnar í stöðunni og forðast þær eins og heitan eld um leið og unnið er hratt. Til þess þarf samstilltan hóp.

Á þeim örlagaríku dögum sem við nú lifum hafa íslensk stjórnvöld klúðrað málum svo svakalega með flumbrugangi, fávisku og forystuleysi að mann setur bæði hljóðan og hryggan. Í viðkvæmri stöðu létu bæði ráðherrar ríkisstjórnarinnar og Seðlabankastjóri stórhættuleg orð falla á einn veg, og á annan veg gáfu stjórnvöld um leið óljós, óskýr og misvísandi skilaboð sem ýtt hafa undir glundroða. Einn daginn þarf engan aðgerðapakka og þann næsta þarf neyðarlög. Stjórnleysið er algjört. Það er hrópað að allir séu á sama báti en nei, það eru ekki allir á sama báti. Sumir bera ábyrgð og hana skulu þeir axla.

Hvers vegna var ekki endanlega gengið frá Glitnismálum á mánudagsnótt? Hvers vegna voru Bretar látnir halda að Íslendingar ætluðu ekki að standa við skuldbindingar sínar í Ice-Save? Hvað sagði Árni Matt við fjármálaráðherra Breta sem lét hann halda að sparifjáreigendur yrðu sviknir, og hvað sagði Geir við erlenda blaðamenn? Hvaða þrugl var þetta um gömlu vinina og nýju vinina og finnst Össuri Skarphéðinssyni við hæfi að gefa erlendum ríkjum fingurinn við svona aðstæður? Og hvernig kórónaði Seðlabankastjóri svo málið í Kastljósi?

Það hlaut að liggja kristaltært fyrir í huga ráðamanna að ef ekki væri dregin víglína og strax gefin út skýr skilaboð þá mundi Kaupþing falla með Landsbankanum. Í stað ábyrgðar var æru Íslendinga velt upp úr svaðinu og Bretar látnir halda að í engu yrði staðið við skuldbindingar. Ljóst var að slíkt hlyti að gera út af við Kaupþing, og það varð úr.

Nú skal enginn misskilja mig. Ólíkt öðrum í múgsefjunar- og hópsálarmennsku íslenskra stjórnmála tækifærismennskunnar höfum við í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði alltaf gagnrýnt harðlega hvernig staðið var að einkavæðingu bankanna. Við höfum  mótmælt af festu því reglugerðarleysi og tómarúmi sem fjármálastofnanir fengu að svamla í og borið upp ítrekaðar og vandaðar tillögur um úrbætur um endurreisn efnahagsmála. Forystufólk VG fékk á sig óheyrilegar ákúrur fyrir að voga sér að ráðast gegn ofurlaunum og sjálftöku. Þotuliðið og nýfrjálshyggjan hefur skilið eftir sig svo sviðna jörð að þar mun ekkert heilt gróa um langa hríð.

En keðjuverkanir blindni og klúðurs af hálfu stjórnvalda eru gríðarlega afdrifaríkar og þyngri en tárum taki. Þær munu nú gróflega skerða lífskjör Íslendinga næstu árin og jafnvel áratugina. Sumir hafa misst ævisparnaðinn, aðrir kvíða því að missa vinnuna, vel rekin fyrirtæki stefna í þrot.

Nú reynir ríkisstjórnin sem mest hún má að hvítþvo sig af gjörningunum öllum. Þetta er víst allt bara Davíð Oddssyni að kenna. Áhættufíklarnir sem aðrir eru jafnvel farnir að stilla sér upp sem fórnarlömbum gagnvart hinum illa Davíð. Samfylkingin fer hér mikinn í orði en minna í verki. Ég spyr: Í umboði hverra er Sjálfstæðisflokkurinn við völd? Nákvæmlega hver er vinnuveitandi Davíðs Oddssonar? Og hver setur honum starfsreglurnar? Er það kannski Samfylkingin, einmitt sú Samfylking sem enn heldur Sjálfstæðisflokknum við völd logandi stafna á milli og sótsvörtum á samviskunni? Í fleiri mánuði hafa blikur verið á lofti í fjármálalífi þjóðarinnar enda erum við að upplifa heimssögulega viðburði í sögu kapítalismans. Hver voru viðbrögð ríkisstjórnarinnar? Hún sagðist fylgjast með, hér væri engin kreppa, hér þyrfti engar aðgerðir. Á ögurstundu sýndi hún svo fullkomið getuleysi til að skynja hætturnar og bregðast rétt við. Enginn aðgerðapakki eftir sleitulausa kaffifundi alla helgina, þetta rúllar bara á meðan heimilum í landinu blæðir.

Má biðja griða?

Megi okkur verða forðað frá frekara ráðaleysi og ringulreið duglausustu ríkisstjórnar lýðveldisins sem allra fyrst.

Og vaki nú allar góðar vættir yfir Íslandi.

Steingrímur J. Sigfússon hélt ræðu í þingsölum í vikunni sem blés mér í brjóst. Ræðan kom frá hjartanu og byggði á væntumþykju til lands og þjóðar þar sem hann bauð fram sátt og tafarlausa aðgerðaáætlun. Slíkan neista og slíka forystu vantar því miður í ríkisstjórn Íslands, en vonandi nær hún vopnum sínum og það sem allra fyrst og þótt fyrir hefði verið - löngu fyrr. Ástandinu í efnahagsmálum er líkt við hamfarir. Peningakerfið riðar til falls. Sparnaður brennur upp, heimili og fyrirtæki sjá fram á þrengingar og jafnvel gjaldþrot. Bankar eru ófærir um að stunda venjuleg viðskipti við venjulegt fólk, slíkt er orðið fargið af glæfrafjárfestingum innan lands og utan.

Eitt af því góða við Ísland er að almennt vill fólk hjálpast að þegar gefur á bátinn – fólk vill róa, jafnvel þótt ekki sé sjófært. En líklega er það sammerkt með okkur flestum að við viljum ekki láta nota okkur. Ég held þess vegna að sjúkraliðinn á Landspítalanum hafi engan sérstakan áhuga á því að gangast í ábyrgð fyrir Chelsea eða Westham, jafnvel þótt krakkarnir á heimilinu hafi gaman að fótbolta. Ég held líka að venjulegt fólk hafi engan sérstakan áhuga á að hjálpa bankastjórum að koma undir sig fótunum að nýju til þess eins að þeir geti snúið sér að því af alvöru að bryðja í sig samfélagsþjónustuna og orkugeirann. Fólk vill hjálpast að til þess að þjóðfélagið hverfi frá villu síns vegar og taki til hendinni við uppbyggingarstarf  í anda jöfnuðar og réttlætis.

Góð vísa er aldrei of oft kveðin. Það ríður á að við setjum niður fyrir okkur nákvæmlega hvað það er sem við viljum aldrei fórna sama hvað á dynur. Viljum við endurheimta eða endanlega fórna íslensku velferðarsamfélagi jöfnuðar? Dettifoss, Skjálfandafljót, handritin – ef þau gætu reddað okkur nú um stundarsakir eru þau þá föl? Eða ætlum við að bíta á jaxlinn og ala með okkur nægjusemi og sanngirni og geyma þannig dýrustu fjársjóðina fyrir næstu kynslóðir? Þegar heilu samfélagi er breytt í spilavíti hlýtur að endingu að koma að skuldadögum. Þá rignir jafnt yfir saklausa sem seka.
En úr öskustó græðginnar getur risið betra samfélag en áður og við skulum ekki fara á taugum þrátt fyrir allt og þótt syrti í álinn. Fiskurinn er enn í sjónum og ennþá vaxa rófurnar í garðinum.

Birtist í Morgunblaðinu 4. október 2008